Turek to miasto w województwie wielkopolskim, siedziba powiatu tureckiego, położone 30 km na południowy wschód od Konina. Liczy 24 165 mieszkańców (dane GUS na 31 grudnia 2024) i zajmuje powierzchnię 16,16 km², co daje gęstość zaludnienia wynoszącą 1 495 osób na km². Miasto jest znane przede wszystkim z największego poza Krakowem zbioru dzieł Józefa Mehoffera, znajdującego się w kościele Najświętszego Serca Pana Jezusa. Prawa miejskie Turek otrzymał w 1341 roku. Jednak od lat zmaga się z depopulacją, od 2002 roku liczba mieszkańców spadła o ponad 18%.
Gdzie leży miasto Turek?
Turek leży we wschodniej części województwa wielkopolskiego, około 30 kilometrów na południowy wschód od Konina. Miasto usytuowane jest na Wysoczyźnie Tureckiej, w dorzeczu rzeki Warty, na terenie historycznego regionu Kalisza.
Dzięki swojemu położeniu przez stulecia pełniło rolę ważnego punktu na szlakach handlowych łączących Kalisz z Kołem oraz Piotrków z Koninem. Obecność rzek i żyznych gleb lessowych sprzyjała osadnictwu i rozwojowi tego obszaru.
Od czasów wczesnego średniowiecza warunki te korzystnie wpływały na rozwój rolnictwa. Dzisiaj Turek stanowi istotne centrum administracyjne i gospodarcze wschodniej części Wielkopolski.
W jakim województwie i powiecie znajduje się miejscowość?
Turek to miasto z prawami gminy miejskiej oraz siedziba powiatu tureckiego, położonego w województwie wielkopolskim.
Powiat ten graniczy:
- Od zachodu z powiatem konińskim,
- Na południu z kaliskim i kolskim,
- Od wschodu z powiatem łęczyckim w województwie łódzkim.
Miasto stanowi centrum administracyjne powiatu, który skupia łącznie 9 gmin i zamieszkuje go prawie 85 tysięcy mieszkańców. Wielkopolskie, do którego Turek należy, jest jednym z największych województw w Polsce pod względem powierzchni. Dzięki swojej przynależności do powiatu tureckiego, Turek pełni funkcję stolicy całego subregionu.
Ile wynosi powierzchnia miasta?
Miasto Turek zajmuje obszar o powierzchni 16,16 km², co czyni je raczej niewielkim ośrodkiem pod względem terenu. Dla zobrazowania, pobliskie Konin rozciąga się na ponad 82 km², a Kalisz na niemal 70 km².
Pomimo stosunkowo niewielkiej powierzchni, Turek wyróżnia się gęstym zaludnieniem, na każdy kilometr kwadratowy przypada około 1 495 osób. W granicach miasta dominuje zabudowa mieszkalna, usługowa oraz przemysłowa, a duże obszary zielone oraz park miejski zajmują centralną część. Tak ograniczona wielkość miasta to efekt historycznie ukształtowanych granic, które przez wiele lat były jedynie nieznacznie zmieniane.
Jaka rzeka płynie przez Turek?
Przez Turek płynie Folusz, niewielka rzeka, która stanowi lewobrzeżny dopływ Kiełbaski. Ta ostatnia z kolei wpada do Warty. Nazwa Folusza wywodzi się bezpośrednio od foluszy, urządzeń służących do spilśniania sukna, które dawniej napędzały wodą właśnie tę rzekę i to właśnie one wpłynęły na jej nazwę.
Kiełbaska przecina tereny gminy wiejskiej Turek, a swoje wody łączy z Wartą w rejonie Koła. Hydrologia tego obszaru została mocno ukształtowana przez górnictwo odkrywkowe, szczególnie w drugiej połowie XX wieku. To wtedy eksploatacja węgla brunatnego wpłynęła na całkowitą przemianę stosunków wodnych w regionie. Współcześnie Folusz i jego dolina stanowią istotny element miejskiego krajobrazu Turku, a jednocześnie zapewniają mieszkańcom atrakcyjne miejsce do rekreacji i spędzania wolnego czasu aktywnie na świeżym powietrzu.
| Temat | Informacje |
|---|---|
| Położenie miasta Turek | We wschodniej części województwa wielkopolskiego, ok. 30 km na południowy wschód od Konina, na Wysoczyźnie Tureckiej, w dorzeczu rzeki Warty, w regionie historycznym Kalisza. |
| Pochodzenie nazwy | Od „tura”, gatunku dzikiego bydła; pierwsza wzmianka w bulli papieża Innocentego II z 1136 roku jako „turkowiste”; nazwa przeszła przez formy „turkowiste”, „turkowo” do „Turek”. |
| Liczba mieszkańców | 24 165 osób (dane GUS na 31 grudnia 2024), 255 miejsce w Polsce, średniej wielkości miasto w regionie. |
| Historia miasta | Znana od 1136 roku; prawa miejskie od 25 kwietnia 1341; rozwój przemysłu tkackiego w XIX wieku; w XX wieku ośrodek wydobycia węgla brunatnego i produkcji energii elektrycznej. |
| Atrakcje turystyczne | Neogotycki kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa z polichromiami i witrażami Józefa Mehoffera; ratusz klasycystyczny z wieżą zegarową; kościół Wniebowzięcia NMP; ewangelicka świątynia Henryka Marconiego; Muzeum Miasta Turku. |
| Wydarzenia kulturalne | Dni Turku i gminy Turek (czerwiec), plenerowe koncerty, warsztaty, zbiórki krwi; SCABB Festival (kultura hip-hop i sztuka uliczna); wydarzenia organizowane przez Miejski Dom Kultury; lokalne kino. |
| Największe zakłady pracy | Kopalnia węgla brunatnego Adamów (zamknięta w 2021); przemysł włókienniczy historycznie; mleczarnia wspierająca rolników; sektor publiczny (urząd miasta, edukacja, szpital); zakłady produkcyjne i firmy usługowe. |
Skąd pochodzi nazwa miasta Turek?
Nazwa turek wywodzi się prawdopodobnie od tura, gatunku dzikiego bydła, które niegdyś zamieszkiwało lasy wielkopolski, choć dziś już wyginęło. Pierwsza historyczna wzmianka o tej nazwie pochodzi z bulli papieża Innocentego II z 1136 roku, gdzie pojawia się określenie turkowiste. Tur był dobrze znany w średniowiecznej polsce i dał początek nazwom wielu miejsc.
Symbolika tego zwierzęcia znalazła swoje miejsce także w miejskim herbie, podkreślając historyczne powiązania. Proces przemiany nazwy rozpoczął się od formy zdrobniałej i przymiotnikowej turkowiste, przechodząc przez turkowo, aż w końcu przybrał obecny kształt turek. Taki sposób tworzenia nazw miejscowych od nazw zwierząt był charakterystyczny dla staropolskiej tradycji językowej.
Czy nazwa Turek ma związek z narodowością arabską?
Nazwa Turek nie ma nic wspólnego z narodowością turecką ani z terytorium Turcji. Jej źródło tkwi w słowiańskich określeniach związanych ze zwierzętami. Słowo tur odnosi się do dzikiego wołu, typu Bos primigenius. Ten gatunek był obecny w Polsce aż do XVII wieku, kiedy to ostatni osobnik padł w Puszczy Jaktorowskiej.
Zbieżność brzmienia nazwy miasta i określenia mieszkańca Turcji to jedynie przypadek. Ciekawostką jest wizyta delegacji z tureckiego miasta Türkler, co w ich języku oznacza „Turcy”, w polskim Turku. Spowodowało to zabawne zamieszanie dotyczące nazw. Specjaliści od językoznawstwa jednogłośnie potwierdzają, że nazwa miasta ma słowiańskie, zwierzęce korzenie.
Ilu mieszkańców ma obecnie Turek?
Turek zamieszkuje obecnie 24 165 osób, zgodnie z danymi GUS z 31 grudnia 2024 roku. Jeśli chodzi o liczbę mieszkańców, miasto plasuje się na 255 miejscu w Polsce, co klasyfikuje je jako ośrodek średniej wielkości.
W województwie wielkopolskim Turek jest jednym z miast drugorzędnych, ustępuje miejsca jedynie Poznaniowi, Kaliszowi, Koninowi i Gnieznu. Od początku lat 90. XX wieku liczba jego mieszkańców stopniowo spadała, kiedy to miasto liczyło ponad 30 tysięcy osób. Pomimo zmniejszającej się populacji, Turek nadal pełni istotną funkcję centrum usługowego oraz administracyjnego dla około 85 tysięcy mieszkańców powiatu.
Jaka była liczba ludności na koniec 2024 roku?
Pod koniec 2024 roku turek zamieszkiwało 24 165 mieszkańców, jak wynika z rocznych danych GUS dotyczących stanu ludności. Ta liczba jest niemal taka sama jak w 2023 roku, co potwierdza utrzymujący się od lat spadkowy trend demograficzny.
W ciągu minionego roku naturalny przyrost zanotował ujemną wartość, minus 166 osób, co przekłada się na wskaźnik -6,83 na 1 000 mieszkańców. Innymi słowy, w mieście więcej osób umiera niż przychodzi na świat. Dodatkowo migracje nie rekompensują tego deficytu ludności. W porównaniu do sytuacji z 2002 roku, populacja miasta zmniejszyła się o ponad 5 500 osób, co stanowi spadek na poziomie około 18,6%.
Jaka jest gęstość zaludnienia?
Gęstość zaludnienia w Turku wynosi około 1 495 osób na km², co ustalono na podstawie danych GUS, które wskazują, że 24 165 mieszkańców zamieszkuje obszar o powierzchni 16,16 km². Miasto zajmuje 77 miejsce w Polsce pod względem zagęszczenia ludności.
Dla zestawienia, w województwie wielkopolskim średnia gęstość zaludnienia wynosi około 116 osób na km², co oznacza, że Turek jest zaludniony ponad dwunastokrotnie bardziej niż przeciętne obszary tego regionu. Taka duża koncentracja ludzi w centrum miasta wynika głównie z historycznej zabudowy śródmiejskiej i braku rozległych przedmieść. Pomimo tego, że ludności jest dużo na niewielkim terenie, miasto doświadcza stopniowego wyludniania się.
Jaka jest struktura płci wśród mieszkańców Turku?
W Turku kobiety stanowią 53,4% ludności, podczas gdy mężczyźni to 46,6%. W praktyce oznacza to blisko 12 904 panie oraz 11 261 panów. Taki układ płci jest charakterystyczny dla wielu polskich miast i wynika głównie z różnic w przewidywanej długości życia oraz emigracji zarobkowej mężczyzn. Przeciętny wiek mieszkańca tego miasta to 45,3 lata, co przewyższa średnie wartości zarówno dla województwa wielkopolskiego, jak i całej Polski. Wyraźnie zauważalny jest proces starzenia się społeczeństwa, osoby po 60 lub 65 roku życia stanowią ponad 28,5% populacji, co pokazuje rosnący udział seniorów w ogólnej liczbie mieszkańców.
Jakie zmiany demograficzne zaszły w latach 2005-2024?
W latach 2002-2024 populacja Turku zmniejszyła się o około 18,6%, co przekłada się na spadek liczby mieszkańców o ponad 5 500 osób. Miasto uplasowało się na piątej pozycji w krajowym rankingu miast z najsilniejszą depopulacją, tracąc niemal 15,74% ludności w okresie 2009-2024. Największy odpływ ludności miał miejsce w latach 90. XX wieku, gdy zlikwidowano zakłady związane z przemysłem górniczo-energetycznym. W latach 2005-2015 tempo ubytku mieszkańców nieco się zmniejszyło, lecz po 2019 roku ponownie zaobserwowano przyspieszenie tendencji spadkowej. Obecnie zarówno ujemne saldo migracji, jak i malejący przyrost naturalny wskazują, że bez istotnych inwestycji tworzących miejsca pracy, negatywny trend będzie się utrzymywał.
Jaka jest historia miasta Turek?
Historia Turku sięga co najmniej 1136 roku, kiedy to nazwa Turkowiste pojawiła się w bulli papieskiej Innocentego II, potwierdzającej przynależność osady do dóbr arcybiskupów gnieźnieńskich. 25 kwietnia 1341 roku Turek otrzymał prawa miejskie nadane przez arcybiskupa Janisława. Opierały się one na prawie średzkim, będącym odmianą prawa magdeburskiego.
W 1357 roku Kazimierz Wielki potwierdził zwierzchnictwo biskupów nad miastem, określając je jako civitas cum foro et duabus vllis sibi iunctis. Przez kolejne stulecia Turek pozostawał miastem biskupim, zamkniętym dla innowierców oraz obcokrajowców. Przełom nastąpił w xix wieku, gdy w 1820 roku wydzielono Turek jako osadę fabryczną, co zapoczątkowało szybki rozwój przemysłu tkackiego. Już w 1860 roku w tej branży zatrudnionych było niemal 1 122 osób. W drugiej połowie xx wieku okolice Turku stały się ważnym ośrodkiem wydobycia węgla brunatnego i produkcji energii elektrycznej, co dodatkowo wpłynęło na rozwój regionu.
Co warto zobaczyć w Turku w Wielkopolsce?
W Turku warto przede wszystkim zwrócić uwagę na neogotycki kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa. Jego wnętrza zdobią polichromie oraz witraże autorstwa Józefa Mehoffera, stworzone w latach 1933-1939, to największy poza Krakowem zbiór sakralnych prac tego artysty w Polsce.
Interesujący jest również ratusz, usytuowany na placu Wojska Polskiego. Ten klasycystyczny obiekt zbudowany w latach 1867-1876 wyróżnia się charakterystyczną wieżą z zegarem. Warto zobaczyć także:
- Neogotycki kościół Wniebowzięcia NMP, powstały w połowie XIX wieku,
- Ewangelicką świątynię wzniesioną w latach 1849-1852 według projektu Henryka Marconiego.
W centrum miasta mieści się Muzeum Miasta Turku, które prezentuje wystawę poświęconą tradycyjnym technikom tkackim regionu oraz dziełom Mehoffera. To doskonałe miejsce, aby poznać lokalną historię i kulturę.
Z czego słynie miasto?
Turek jest szczególnie znany dzięki unikalnej kolekcji dzieł Józefa Mehoffera, wybitnego artysty modernistycznego. To właśnie on stworzył monumentalne witraże zdobiące katedrę we Fryburgu Szwajcarskim, które uznawane są za jedno z najważniejszych osiągnięć w historii sztuki.
W Kościele Najswiętszego Serca Pana Jezusa w Turku znajduje się największy poza Krakowem zespół sakralnych prac tego twórcy, co podkreśla rangę miasta w kontekście dziedzictwa artystycznego. Historycznie Turek zdobył renomę dzięki rozwiniętemu przemysłowi tkackiemu. W XIX wieku miasto było znane przede wszystkim z sukiennictwa, a potem z produkcji bawełny, co przyniosło mu przydomek „miasta tkaczy”.
W kolejnych dziesięcioleciach, zwłaszcza w XX wieku, okolice Turku zyskały na znaczeniu jako ważny ośrodek:
- Wydobycia węgla brunatnego,
- Sektora energetyki konwencjonalnej,
- Przemysłu związane z energią.
Obecnie Turek kojarzy się również z Muzeum Rzemiosła Tkackiego, które przybliża tradycyjny warsztat lokalnego włókiennictwa, ukazując bogatą historię regionu.
Gdzie znajdują się dzieła Józefa Mehoffera?
Dzieła Józefa Mehoffera w Turku przede wszystkim zdobią kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa, usytuowany w sercu miasta. W latach 1933-1939 artysta stworzył tam rozbudowany program dekoracyjny, który obejmował polichromie ścienne, witraże w prezbiterium i bocznych kaplicach oraz stacje drogi krzyżowej, niestety jedna z nich zaginęła podczas II wojny światowej. Dodatkowo Mehoffer zaprojektował stalle, które uzupełniają wystrój świątyni.
Szkice i kartony powstałe podczas tych prac można obejrzeć w Muzeum Miasta Turku im. Józefa Mehoffera, położonym w niedużej odległości od kościoła. Eksponaty prezentowane są w pięciu tzw. czerwonych salach, a wstęp na wystawę jest całkowicie darmowy. Zbiory muzealne stanowią ważne uzupełnienie dla lepszego zrozumienia twórczości Mehoffera i pozwalają na głębszy odbiór dzieł zdobiących kościół, wzbogacając tym samym doświadczenie odwiedzających.
Jakie wydarzenia kulturalne odbywają się w mieście?
Najważniejszym, cyklicznym wydarzeniem kulturalnym w Turku są dni Turku i gminy Turek. To coroczny, kilkudniowy festyn organizowany zazwyczaj w czerwcu, podczas którego odbywają się plenerowe koncerty, liczne atrakcje dla rodzin, interaktywne warsztaty oraz pokazy.
W ramach imprezy można także wziąć udział w zbiórkach krwi. Co ważne, wszystkie wydarzenia są dostępne bezpłatnie.
Kierownictwo nad życiem kulturalnym miasta sprawuje Miejski Dom Kultury w Turku. To właśnie tam przez cały rok organizowane są spektakle teatralne, wystawy artystyczne oraz różnorodne warsztaty. Dodatkowo miasto gości SCABB Festival, wydarzenie, które promuje kulturę hip-hop i sztukę uliczną, przyciągając miłośników tych nurtów. Lokalne kino, będące częścią centrum kultury, regularnie oferuje repertuar filmów i projekcji, z którym warto się zapoznać, by nie przegapić interesujących seansów.
Jakie są największe zakłady pracy w Turku?
Największym pracodawcą w dziejach Turku była kopalnia węgla brunatnego Adamów, będąca częścią grupy ZEPAK. Jednak ostatnia tona węgla z tej odkrywki została wydobyta 17 lutego 2021 roku.
Zaprzestanie eksploatacji węgla brunatnego skierowało miasto na ścieżkę transformacji energetycznej. Na terenach po zakończonej działalności kopalni planowana jest budowa farmy fotowoltaicznej o mocy 70 MW.
W przeszłości ważne znaczenie miały zakłady przemysłu włókienniczego, których tradycje sięgają XIX wieku. Dziś jednym z głównych pracodawców w regionie pozostaje mleczarnia, wspierająca lokalnych rolników z powiatu tureckiego.
Rynek pracy w Turku obejmuje także sektor publiczny, w tym urząd miasta, placówki edukacyjne oraz szpital. Dodatkowo na terenie miasta funkcjonują niewielkie zakłady produkcyjne i firmy usługowe.
Jak najszybciej dojechać do Turku z Poznania?
Najszybszy dojazd z Poznania do Turku samochodem prowadzi przez autostradę A2 oraz drogę krajową nr 433. Trasa ta ma około 130 km i zajmuje około 1 godzinę 36 minut w warunkach normalnego ruchu. Inna możliwość to przejazd drogami krajowymi nr 15 i 92, które są nieco dłuższe, liczą około 135 km i mogą zająć nawet do 2 godzin.
Podróż pociągiem PKP wymaga przesiadki w Koninie. Najszybsze połączenie trwa około 1 godziny i 23 minut.
Ze względu na brak bezpośredniego połączenia kolejowego między Poznaniem a Turkiem, wygodniejszym rozwiązaniem wydają się być samochód lub autobus.
Odległości do Turku z innych miast wynoszą:
- Z Łodzi około 90 km,
- Z Kalisza około 55 km.