Nowy Tomyśl założył 8 kwietnia 1786 roku Feliks Szołdrski na mocy przywileju króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Miasto powstało dzięki osadnictwu olęderskiemu, czyli protestanckim kolonistom z Brandenburgii i Śląska, którzy wprowadzili tu wikliniarstwo oraz chmielarstwo. Po zaborach pruskich i Kongresie Wiedeńskim, 3 stycznia 1919 roku oddział Edmunda Klemczaka wyzwolił miasto podczas powstania wielkopolskiego. Dziś Nowy Tomyśl jest uważany za stolicę polskiego wikliniarstwa, a jego bogate dziedzictwo przypomina unikalne Muzeum Wikliniarstwa i Chmielarstwa.
Jakie są najstarsze ślady osadnictwa na terenie Nowego Tomyśla?
Najstarsze ślady ludzkiej obecności na obszarze dzisiejszego Nowego Tomyśla sięgają ponad 11 tysięcy lat wstecz, co potwierdzają archeologiczne odkrycia z okolic gminy. Znalezione groby skrzynkowe we Wytomyślu oraz smolarnia niedaleko Jastrzębska Starego świadczą o trwałym osadnictwie na tym terenie.
Przez długie wieki te ziemie porastały gęste lasy, przez co były słabo zaludnione i rzadko odwiedzane przez szlaki handlowe. Dopiero w średniowieczu wieś Tomyśl zyskała większe znaczenie jako centrum dóbr szlacheckich. Prawdziwy rozwój osadnictwa nastąpił jednak dopiero w XVIII wieku, kiedy to na teren zaczęli napływać olęderscy osadnicy, sprowadzeni przez lokalnych właścicieli ziemskich, co przyczyniło się do gwałtownego wzrostu liczby mieszkańców.
Jaki wpływ na rozwój Nowego Tomyśla mieli osadnicy olęderscy?
Osadnicy olęderscy mieli kluczowy wpływ na rozwój Nowego Tomyśla, wprowadzając zaawansowane techniki gospodarcze i organizacyjne. Pochodzili głównie z Brandenburgii, Śląska oraz Pomorza i byli sprowadzeni przez rodzinę Szołdrskich w pierwszej połowie XVIII wieku.
Ich głównym zadaniem było zagospodarowanie trudnych do uprawy terenów, podmokłych i zalesionych. Dzięki ich doświadczeniu oraz determinacji, pierwotnie dzikie i nieużytki zamieniły się w prężne wsie i osady. Olędrzy wprowadzili nowatorskie sposoby melioracji, co zdecydowanie poprawiło jakość gleby i warunki rolnicze w tej części regionu.
Co więcej, rozpoczęli uprawę wikliny na żyznych, wilgotnych gruntach, zapoczątkowując tym samym późniejsze nowotomyskie tradycje wikliniarskie. W ten sposób okolica stała się największym ośrodkiem kolonizacji olęderskiej w całej Wielkopolsce. Wpływ tych osadników pozostawił trwały ślad nie tylko w krajobrazie, ale także w kulturze i języku lokalnej społeczności, kształtując ją na kolejne pokolenia.
| Pytanie | Najważniejsze informacje |
|---|---|
| Najstarsze ślady osadnictwa na terenie Nowego Tomyśla | Ślady ludzkiej obecności sprzed ponad 11 tys. lat; groby skrzynkowe we Wytomyślu i smolarnia koło Jastrzębska Starego; rozwój osadnictwa od XVIII wieku dzięki olęderskim osadnikom. |
| Kiedy i przez kogo został założony Nowy Tomyśl? | Założony 8 kwietnia 1786 r. na przywilej króla Stanisława Augusta Poniatowskiego; inicjator Feliks Antoni Ignacy Szołdrski; miasteczko powstało obok kaplicy ewangelickiej; pełniło rolę centrum usługowo-handlowego dla osad olęderskich. |
| Zmiany dla statusu miasta w latach 1807-1815 | Funkcjonowanie w Księstwie Warszawskim; wprowadzenie Kodeksu Napoleona i nowego porządku prawnego; po 1815 r. pod władzą Prus w Wielkim Księstwie Poznańskim; nasilenie germanizacji; działające polskie instytucje społeczne i gospodarcze; symbol polskiej tradycji. |
| Kultury i tradycje w XIX i XX wieku | Wielokulturowość: Polacy, Niemcy (86% w 1905), Żydzi (6%); po 1919 r. zmiana demografii na korzyść Polaków (60% w 1933); istotna rola społeczności żydowskiej w gospodarce, np. rozwój uprawy chmielu przez J. J. Flatua; wielokulturowe dziedzictwo widoczne w architekturze i pamięci zbiorowej. |
| Rola Nowego Tomyśla w powstaniu wielkopolskim | Kluczowa rola w powstaniu 1918/1919; 3 stycznia 1919 wkroczenie powstańców pod wodzą Edmunda Klemczaka bez walki; powrót do Polski potwierdzony Traktatem Wersalskim 1919; coroczne uroczystości upamiętniające powstańców. |
| Sytuacja Nowego Tomyśla podczas II wojny światowej | Wcielenie do III Rzeszy, część Reichsgau Wartheland; niemiecka germanizacja i represje wobec Polaków; wysyłki na przymusowe prace i do obozów; 26 stycznia 1945 rozstrzelanie 8 zakładników przez Niemców; wyzwolenie przez Armię Czerwoną 27 stycznia 1945; konieczność odbudowy miasta i relacji społecznych. |
| Dlaczego Nowy Tomyśl stał się stolicą polskiego wikliniarstwa? | Specyficzne warunki przyrodnicze i tradycja rzemieślnicza olęderskich osadników od XVIII w.; wilgotne tereny sprzyjały uprawie wierzby; rozwój branży wikliniarskiej w XIX w.; eksport wyrobów wiklinowych; organizacja targów i wystaw; podtrzymywanie tradycji przez lokalne firmy i Muzeum Wikliniarstwa i Chmielarstwa, tworzące klaster kulturalno-przemysłowy. |
Kiedy i przez kogo został założony Nowy Tomyśl?
Nowy Tomyśl oficjalnie powstał 8 kwietnia 1786 roku dzięki przywilejowi króla Stanisława Augusta Poniatowskiego.Pomysłodawcą założenia tego miasteczka był Feliks Antoni Ignacy Szołdrski, właściciel pobliskich dóbr ziemskich, który pragnął stworzyć ośrodek handlowo-rzemieślniczy dla okolicznych osad olęderskich.
Szołdrski zadbał, aby nowa miejscowość powstała tuż obok kaplicy ewangelickiej, która została wzniesiona kilka lat wcześniej na potrzeby protestanckich kolonistów. W akcie fundacyjnym nadano osadzie nazwę Nowy Tomyśl, mającą na celu podkreślenie historycznego związku z sąsiednią wsią Tomyśl i zaznaczenie ciągłości terytorialnej. Od samego początku miasto pełniło rolę centrum usługowo-handlowego, obsługując sieć licznych wiosek olęderskich rozsianych po okolicznych lasach i podmokłych łąkach.
Kiedy Nowy Tomyśl uzyskał prawa miejskie i kto nadał mu nazwę?
Nowy Tomyśl otrzymał prawa miejskie 8 kwietnia 1786 roku dzięki przywilejowi nadanemu przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, ostatniego władcę Polski przed rozbiorami. Nazwa miasta pochodzi od pobliskiej wsi Tomyśl i została wybrana przez założyciela, Feliksa Szołdrskiego, który chciał zachować lokalną tradycję. Lokację miasta oparto na prawie magdeburskim, co gwarantowało mieszkańcom liczne swobody w zakresie handlu i rzemiosła, sprzyjając dynamicznemu rozwojowi tego młodego ośrodka. Przywilej umożliwiał również organizację targów i jarmarków, które przyciągały kupców i rzemieślników z okolicznych terenów. Warto zaznaczyć, że Nowy Tomyśl jest jednym z najpóźniej założonych miast w Wielkopolsce, powstałym jeszcze w czasach Rzeczypospolitej szlacheckiej.
Kto zainicjował budowę kościoła ewangelickiego w mieście?
Kościół ewangelicki w Nowym Tomyślu powstał z inicjatywy Feliksa Szołdrskiego, który między 1778 a 1780 rokiem zlecił budowę świątyni dla protestanckich osadników olęderskich w osadzie nova colonia Glinki. Szołdrski doskonale zdawał sobie sprawę, że napływ kolonistów, głównie wyznania luterańskiego, wymagał stworzenia odpowiedniego miejsca kultu, zgodnego z ich obyczajami.
Wzniesiona budowla szybko stała się sercem społeczności, a w jej pobliżu, kilka lat później, rozwinęło się miasto. To właśnie tutaj Szołdrski zdecydował się zlokalizować nowy ośrodek miejski, dzięki czemu kościół odegrał kluczową rolę w historii miejscowości.
Przez niemal dwieście lat pełnił funkcję duchowego centrum protestantów, aż po II wojnie światowej, gdy przeszedł w ręce katolików i został przekształcony w kaplicę pod wezwaniem Serca Pana Jezusa. Do dziś budynek ten figuruje w rejestrze zabytków i jest jednym z najważniejszych świadectw architektonicznych oraz historycznych obecności protestantyzmu w Nowym Tomyślu.
Jakie zmiany dla statusu miasta przyniosły lata 1807-1815?
W latach 1807-1815 Nowy Tomyśl funkcjonował w obrębie Księstwa Warszawskiego, napoleońskiego tworu, który na krótko wzbudził w Polakach nadzieję na odbudowę niepodległego państwa. Ta zmiana przyniosła ze sobą nowy porządek prawny, w ramach którego zlikwidowano część dawnych przywilejów stanowych, a w życie wszedł Kodeks Napoleona.
Po upadku Napoleona i po decyzjach podjętych na Kongresie Wiedeńskim w 1815 roku miasto ponownie znalazło się pod władzą Prus, stając się częścią Wielkiego Księstwa Poznańskiego. W czasie pruskich rządów nasiliły się działania germanizacyjne, jednak mimo to działające na miejscu polskie instytucje, takie jak:
- Banki spółdzielcze,
- Towarzystwa pożyczkowe,
- Inne organizacje społeczne,
- Odgrywały ważną rolę w kultywowaniu polskiej tożsamości mieszkańców.
Co ciekawe, to właśnie krótkie istnienie Księstwa Warszawskiego na trwałe wrosło w świadomość lokalnej społeczności jako symbol przynależności do polskiej tradycji, która wytrwała mimo ponadstuletniej pruskiej dominacji.
Z jakich kultur i tradycji czerpała społeczność miasta w XIX i XX wieku?
Przez niemal cały XIX i dużą część XX wieku Nowy Tomyśl był prawdziwym tyglem kultur. Polacy, Niemcy i Żydzi żyli tu obok siebie, a każdy z tych narodów wnosił coś unikalnego do rozwoju miasta. W 1905 roku Niemcy stanowili aż 86% ludności, Polaków było około 8%, a Żydów blisko 6%. Taki układ sprawił, że miasto wyróżniało się jako jedno z najbardziej zgermanizowanych miejsc w Wielkopolsce.
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1919 roku i ponownym włączeniu miasta do kraju, demografia uległa znaczącym przemianom. Już w 1933 roku Polacy stanowili ponad 60% spośród 2 657 mieszkańców. Chociaż społeczność żydowska była niewielka, odegrała ważną rolę w gospodarce regionu. Na przykład to właśnie Józef Jakub Flatau, żydowski kupiec z Berlina, zapoczątkował w połowie XIX wieku rozwój uprawy chmielu, co przyczyniło się do gospodarczej prosperity tej części Polski. Dziedzictwo wielokulturowe Nowego Tomyśla wciąż można dostrzec, zarówno w stylu zabudowy, nazwach ulic, jak i w zbiorowej pamięci mieszkańców.
Jak wyglądała sytuacja Nowego Tomyśla podczas powstania wielkopolskiego?
Nowy Tomyśl odegrał kluczową rolę w powstaniu wielkopolskim, które wybuchło w grudniu 1918 roku i zakończyło się zwycięstwem polskich powstańców. Rankiem 3 stycznia 1919 roku, pod wodzą Edmunda Klemczaka, oddział insurgentów wkroczył do miasta bez oddania żadnego strzału, co zmusiło pruski garnizon do poddania się. Klemczak, wywodzący się z Miejskiej Górki, był nie tylko doświadczonym oficerem frontowym, ale także oddanym patriotą. Jego umiejętności organizacyjne umożliwiły szybkie przejęcie kontroli nad Nowym Tomyślem i okolicznymi terenami. Powrót miasta w granice Polski został ostatecznie potwierdzony Traktatem Wersalskim z 28 czerwca 1919 roku, który zakończył wieloletnią pruską dominację w regionie Wielkopolski. W Nowym Tomyślu pamięć o powstańcach jest wciąż żywa, co roku odbywają się tam uroczystości upamiętniające wyzwolenie miasta, które stanowią wyraz lokalnego patriotyzmu i hołd dla walki o wolność.
Jakie były losy mieszkańców obszaru podczas II wojny światowej?
Wybuch ii wojny światowej 1 września 1939 roku przyniósł mieszkańcom nowego tomyśla ogromne cierpienia. Miasto zostało bezpośrednio wcielone do iii rzeszy, funkcjonując jako część Reichsgau Wartheland. Polacy byli poddawani brutalnej polityce germanizacji, a wielu z nich wysłano na przymusowe prace zarówno do Generalnego Gubernatorstwa, jak i do obozów koncentracyjnych. Najbardziej dramatycznym wydarzeniem stał się 26 stycznia 1945 roku, kiedy to w budynku szkolnym przy placu Chopina niemieckie władze rozstrzelały ośmiu zakładników. Miało to miejsce tuż przed wkroczeniem Armii Czerwonej, która następnego dnia, 27 stycznia, wyzwoliła nowy tomyśl, kończąc tym samym prawie sześć lat okupacji i terroru. Po wyzwoleniu miasto stanęło przed koniecznością odbudowy nie tylko zniszczonej infrastruktury, ale także skomplikowanych relacji społecznych, które zostały poważnie nadwyrężone przez lata represji i przymusowych przesiedleń.
Dlaczego Nowy Tomyśl stał się stolicą polskiego wikliniarstwa?
Nowy Tomyśl zdobył tytuł stolicy polskiego wikliniarstwa dzięki niepowtarzalnym warunkom przyrodniczym oraz bogatej tradycji rzemieślniczej, którą zapoczątkowali olęderscy osadnicy w XVIII wieku. Wilgotne okolice miasta stworzyły doskonałe warunki do uprawy różnych odmian wierzby.
Osadnicy ci, znani z biegłości w pracy na podmokłych terenach, szybko wykorzystali ten potencjał, zakładając pierwsze plantacje. Wraz z nastaniem industrializacji w XIX stuleciu oraz rosnącą popularnością wyrobów wiklinowych, takich jak meble, kosze czy galanteria, plecionkarstwo w regionie rozwinęło się w branżę przemysłową. Produkty nowotomyskie trafiały nie tylko na rynek krajowy, ale również za granicę. W XX wieku wyroby te zdobyły uznanie na całym kontynencie, a miasto stało się regularnym gospodarzem targów i wystaw poświęconych temu rzemiosłu. Obecnie tradycje te są podtrzymywane przez lokalne przedsiębiorstwa, warsztaty oraz Muzeum Wikliniarstwa i Chmielarstwa. Ta współpraca tworzy wyjątkowy klaster kulturalno-przemysłowy, który stał się rozpoznawalny w całym kraju.
Jak wyglądała historia uprawy chmielu w okolicach miasta?
Historia uprawy chmielu w rejonie Nowego Tomyśla sięga początków XIX wieku, kiedy to niemieccy i czescy osadnicy założyli tu pierwsze plantacje. Kluczową postacią dla rozwoju tego rzemiosła był Józef Jakub Flatau, żydowski kupiec pochodzący z Berlina. Przybył do Nowego Tomyśla w 1837 roku i szybko dostrzegł ogromne możliwości związane z lokalnym chmielem. Znany jako Hopfenkönig, czyli Król Chmielu, namówił rolników do nowoczesnych metod uprawy oraz suszenia szyszek. W efekcie wyhodowana tu odmiana, nazwana Nowotomyski, zyskała uznanie.
Dzięki jego inicjatywie region szybko awansował do czołówki producentów chmielu w Prusach. Za zasługi dla miejscowej gospodarki Flatau został w 1858 roku uhonorowany tytułem honorowego obywatela miasta. Uprawa chmielu kwitła do połowy XX wieku, jednak późniejsze zmiany ekonomiczne i rynkowe stopniowo ograniczały jej rozwój. Obecnie bogata tradycja tej działalności jest pielęgnowana i dokumentowana w zbiorach Muzeum Wikliniarstwa i Chmielarstwa.
Jakie znaczenie mają lokalne symbole: wiklinowy Trabant i Wigloo?
Wiklinowy trabant i wigloo to dwa najbardziej rozpoznawalne znaki rozpoznawcze nowotomyskiego wikliniarstwa. Łączą one tradycyjne rzemiosło z innowacyjnym podejściem artystycznym. Trabant opleciony wikliną to prawdziwy dowód na umiejętności miejscowych plecionkarzy. To humorystyczne nawiązanie do słynnego samochodu z czasów PRL-u, oplecione naturalnym materiałem, stało się jedną z najczęściej fotografowanych atrakcji turystycznych tego regionu.
Wigloo, czyli wiklinowe igloo, powstało w parku im. Feliksa Szołdrskiego w 2008 roku podczas I Światowego Festiwalu Wikliniarstwa i Plecionkarstwa. Ta imponująca konstrukcja błyskawicznie zyskała popularność wśród gości. Budowla, wykonana z aż 5 ton wikliny, mierzy 5 metrów wysokości i ma 9 metrów średnicy. Swoją formą łączy sztukę, architekturę oraz rzemieślniczą precyzję. Oba te obiekty dowodzą, że wikliniarstwo w Nowym Tomyślu to nie tylko tradycyjna sztuka spod szklanego klosza. Wręcz przeciwnie, żywa i dynamiczna tradycja, którą z pasją kontynuują i przekształcają kolejne generacje artystów oraz rzemieślników.
Jak powstało i co prezentuje Muzeum Wikliniarstwa i Chmielarstwa?
Muzeum wikliniarstwa i chmielarstwa w nowym tomyślu zostało otwarte w maju 1985 roku jako część muzea narodowego rolnictwa i przemysłu rolno-spożywczego w szreniawie. To jedyna w Polsce placówka prezentująca historię tych dwóch wyjątkowych branż. Siedzibą muzeum jest odrestaurowana chata olęderskiego osadnika z xviii wieku, co nadaje ekspozycji niepowtarzalny klimat i autentyczność. Dzięki temu zwiedzający mogą poczuć atmosferę minionych czasów.
Wśród stałych zbiorów znajdują się:
- Narzędzia służące do uprawy i przetwarzania wikliny,
- Maszyny wykorzystywane przy zbiorze i suszeniu chmielu,
- Wyroby plecionkarskie pochodzące z różnych okresów historycznych,
- Dokumenty ukazujące rozwój tych gałęzi gospodarki.
Muzeum nie ogranicza się tylko do wystaw, aktywnie angażuje się w działania edukacyjne, organizując warsztaty wikliniarskie dla osób w różnym wieku, gdzie uczestnicy mają okazję poznać tradycyjne techniki plecionkarstwa i spróbować swoich umiejętności w praktyce. Ta placówka to jeden z głównych punktów turystycznych nowego tomyśla, który każdego roku przyciąga tysiące odwiedzających z całego kraju oraz zza granicy. W ten sposób wspólnie poznają i doceniają kulturowe dziedzictwo regionu.
Jakie są najstarsze i najważniejsze zabytki w Nowym Tomyślu?
Nowy Tomyśl, choć może nie poszczycić się długą historią miejską, kryje wiele zabytków architektonicznych, które świadczą o jego rozwoju na przestrzeni wieków. Najstarszym i najbardziej wartościowym obiektem jest dawny kościół ewangelicki z lat 1778-1780, wzniesiony dzięki inicjatywie Feliksa Szołdrskiego. Obecnie pełni rolę kaplicy pod wezwaniem Serca Pana Jezusa i znajduje się na liście zabytków. Ratusz, wzniesiony w 1879 roku, początkowo pełnił funkcję sądu powiatowego oraz aresztu. Budynek zachował charakterystyczne cechy pruskiej architektury historyzującej i dziś mieści Sąd Rejonowy.
W komponowaniu historycznego krajobrazu centrum miasta istotne miejsce zajmują:
- XIX-wieczny młyn,
- Zabytkowy budynek poczty z 1884 roku,
- Kościół parafialny pod wezwaniem Matki Bożej Nieustającej Pomocy.
Nie brak też innych cennych sakralnych obiektów w okolicy. W gminie przetrwało kilka zabytkowych świątyń ewangelickich, między innymi te w:
- Borui Kościelnej z 1781,
- Bukowcu, sięgające 1737 roku.
Jakie znane postacie historyczne są złączone z historią miasta?
Historia Nowego Tomyśla ściśle wiąże się z postacią Feliksa Szołdrskiego, szlachcica i właściciela ziemskiego, który w 1786 roku otrzymał od króla Stanisława Augusta Poniatowskiego przywilej lokacyjny, dając tym samym początek powstaniu miasta. W XIX wieku region zaczął się rozwijać gospodarczo dzięki Józefowi Jakubowi Flatau, znanemu jako król chmielu, który znacząco wpłynął na uprawę chmielu i w uznaniu tych zasług w 1858 roku został uhonorowany tytułem honorowego obywatela.
Z kolei Edmund Klemczak, oficer i uczestnik powstania wielkopolskiego, dowodził oddziałem, który 3 stycznia 1919 roku wyzwolił Nowy Tomyśl spod pruskiego panowania, stając się symbolem lokalnego bohaterstwa i walki o polskość.
Każda z tych postaci odzwierciedla inny aspekt tożsamości miasta:
- Szołdrski jest kojarzony z jego narodzinami,
- Flatau z gospodarczym rozkwitem,
- Klemczak z determinacją w walce o polskość.
Ich pamięć jest żywa dzięki nazwom ulic, parków oraz corocznym uroczystościom, co tworzy nieustanny kontakt między historią a współczesnością Nowego Tomyśla.