Gniezno, pierwsza stolica Polski, leży w województwie wielkopolskim i pod koniec 2024 roku miało 60 792 mieszkańców (dane GUS). Zajmuje powierzchnię 40,86 km². Miasto słynie z Archikatedry Prymasowskiej, gdzie koronowano pięciu pierwszych królów Polski, począwszy od 1025 roku. Znajdują się tu również słynne Drzwi Gnieźnieńskie z XII wieku, wykonane w stylu romańskim. W okolicach Gniezna rozciąga się Pojezierze Gnieźnieńskie z jeziorami Winiary i Jelonek. Co roku, od 2000 roku, w lipcu odbywa się tu Festiwal Kultury Słowiańskiej „Koronacja Królewska”, wydarzenie, które przyciąga wielu miłośników historii i tradycji.
Podstawowe informacje geograficzne i demograficzne o Gnieźnie
Gniezno leży w województwie wielkopolskim, będąc zarazem siedzibą powiatu gnieźnieńskiego. Miasto zajmuje obszar 40,86 km² i ma status gminy miejskiej. Powiat ten zamieszkuje około 140 653 osób, a wokół Gniezna rozciągają się liczne gminy wiejskie.
Gniezno stanowi centralny punkt administracyjny, a także ośrodek edukacji i kultury dla całego subregionu. Dzięki dogodnemu położeniu w samym sercu Wielkopolski, w pobliżu autostrady A2 oraz ważnej linii kolejowej, miasto odgrywa kluczową rolę jako regionalny węzeł komunikacyjny.
W jakim województwie i powiecie leży miasto Gniezno?
Gniezno położone jest w województwie wielkopolskim, w powiecie gnieźnieńskim, którego stanowi jednocześnie siedzibę i największe miasto. Funkcjonuje jako gmina miejska, podczas gdy powiat gnieźnieński obejmuje także kilka obszarów wiejskich i wiejsko-miejskich. Miasto usytuowane jest około 50 kilometrów na wschód od Poznania, stolicy regionu, a jego położenie na Pojezierzu Gnieźnieńskim wyróżnia je malowniczym, pagórkowatym terenem z licznymi jeziorami.
Jaka była liczba mieszkańców Gniezna według danych z czerwca 2024 roku?
Według danych Głównego Urzędu Statystycznego z końca 2024 roku, w Gnieźnie mieszkało 60 792 osoby. Kobiety stanowiły nieco ponad połowę, bo około 52,4%, podczas gdy mężczyźni stanowili 47,6%.
Dla porównania, w grudniu 2019 roku liczba mieszkańców wynosiła 68 217, co oznacza, że przez pięć lat ubyło około 7 425 osób, czyli prawie 11% populacji. Taka liczba mieszkańców przypomina stan z początku lat 80, kiedy miasto doświadczało intensywnego rozwoju przemysłowego. Najwięcej osób zamieszkiwało Gniezno w 1998 roku, było ich wtedy 71 436
Jak zmieniła się gęstość zaludnienia Gniezna między 2019 a 2024 rokiem?
W 2019 roku gęstość zaludnienia w Gnieźnie wynosiła około 1 670 osób na kilometr kwadratowy, natomiast w 2024 roku spadła do 1 488 osób na km². Oznacza to, że w ciągu pięciu lat na każdy kilometr kwadratowy przypadało o 182 mieszkańców mniej.
Ten spadek wiąże się przede wszystkim z systematycznym zmniejszaniem się liczby mieszkańców, miasto utraciło blisko 7 500 osób w tym czasie. Głównymi czynnikami tego zjawiska są ujemny przyrost naturalny oraz migracje, zwłaszcza przenosiny do poznańskiej aglomeracji.
Średni wiek osoby zamieszkującej Gniezno to obecnie 43,5 roku, co świadczy o postępującym starzeniu się lokalnej społeczności. Z danych Głównego Urzędu Statystycznego wynika również, że Gniezno wyróżnia się w Wielkopolsce jednym z najwyższych wskaźników ujemnego przyrostu naturalnego.
Miasta partnerskie współpracujące z Gnieznem
Gniezno nawiązało partnerskie więzi z kilkoma miastami z różnych zakątków świata.Anagni we Włoszech, w regionie Lacjum, z którym współpraca trwa już ponad ćwierć wieku, oraz Sergiev Posad w Rosji, położony w obwodzie moskiewskim około 70 km od stolicy, z którym porozumienie podpisano 2 listopada 2007 roku.
Takie partnerstwa sprzyjają wymianie w sferze kultury, edukacji oraz turystyki. Jako miasto o istotnym znaczeniu religijnym i historycznym, Gniezno utrzymuje również kontakty z licznymi miastami kościelnymi i miejscami pielgrzymkowymi w całej Europie. Pełną listę aktywnych współprac można znaleźć na oficjalnej stronie Urzędu Miejskiego w Gnieźnie.
| Województwo | Wielkopolskie |
| Powiat | Gnieźnieński |
| Powierzchnia miasta | 40,86 km² |
| Ludność powiatu | około 140 653 osób |
| Położenie | W sercu Wielkopolski, blisko autostrady A2 i ważnej linii kolejowej |
| Funkcja historyczna | Pierwsza stolica Polski (X w., 1038 r.) |
| Koronacja pierwszego króla Polski | 18 kwietnia 1025, Bolesław Chrobry |
| Aktualna rola duchowa | Działa arcybiskupstwo gnieźnieńskie |
| Najważniejsze zabytki | Archikatedra gnieźnieńska, Drzwi Gnieźnieńskie, Muzeum Archidiecezji Gnieźnieńskiej |
| Miejsca rekreacyjne i przyrodnicze | Jezioro Winiary (19,5 ha), Jezioro Jelonek, Lednicki Park Krajobrazowy |
| Aktywności wodne | Wypożyczalnie rowerów wodnych, kajaków i łodzi |
| Szlaki turystyczne | Szlaki piesze i rowerowe w lasach Nadleśnictwa Gniezno |
| Transport publiczny | Gnieźnieńska Kolej Wąskotorowa latem (3 km trasy) |
| Dojazd koleją | 45-50 min z Poznania, Dworzec PKP ul. Dworcowa 7 |
| Dojazd samochodem | ok. 50 km autostradą A2 z Poznania, ok. 280 km z Warszawy |
| Zwiedzanie centrum | Wzgórze Lecha (katedra, rynek, Muzeum Archidiecezji), 3-5 godzin pieszo |
| Festiwale kulturalne | Koronacja królewska (lipiec), średniowieczny weekend muzyczny Grajek (lipiec), konkurs Adalbertus (kwiecień), królewski festiwal artystyczny (czerwiec-sierpień) |
| Rok 2025 | Millenium pierwszych koronacji królewskich, szczególna ranga wydarzeń |
| Budżet miasta 2025 | Dochody: 419 mln zł, Wydatki: 445 mln zł, Deficyt: 26 mln zł |
| Inwestycje | 56 mln zł, w tym 13,5 mln zł na 5 autobusów elektrycznych (10 mln zł zewnętrznego dofinansowania), 2 mln zł na modernizację boiska hokejowego |
| Środki zewnętrzne | ponad 37 mln zł z dotacji i dofinansowań |
Dlaczego Gniezno było pierwszą stolicą Polski?
Gniezno było pierwszą stolicą Polski, pełniąc tę funkcję od momentu zjednoczenia państwa Piastów w X wieku aż do 1038 roku. Wtedy to Kazimierz Odnowiciel przeniósł centrum władzy do Krakowa.
Właśnie tutaj, 18 kwietnia 1025 roku, Bolesław Chrobry dokonał koronacji na pierwszego króla Polski, a miasto było nie tylko administracyjnym, ale także religijnym sercem państwa.
Swoją rangę zawdzięczało przede wszystkim:
- Dogodnemu położeniu na wzgórzu,
- Katedrze, w której przechowywano relikwie świętego Wojciecha,
- Przyciąganiu pielgrzymów z różnych zakątków Europy.
Chociaż Gniezno utraciło funkcję stolicy, nie straciło znaczenia duchowego. Do dziś działa tu arcybiskupstwo gnieźnieńskie, stanowiące ważny ośrodek Kościoła w Polsce.
W którym roku Gniezno uzyskało prawa miejskie?
Gniezno zyskało prawa miejskie między 1238 a 1243 rokiem za sprawą księcia Władysława Odonicia. To jedno z najstarszych miast nie tylko w Wielkopolsce, ale i w całej Polsce. Już od IX i X wieku funkcjonowało tu znaczące piastowskie osiedle.
Nadanie praw miejskich na podstawie prawa magdeburskiego umożliwiło mieszkańcom organizowanie samorządu, targów oraz rozwój rzemiosła. Przez stulecia Gniezno pełniło rolę ważnego ośrodka kościelnego i rzemieślniczego, przyciągając zarówno kupców, jak i pielgrzymów, którzy chcieli zobaczyć relikwie św. Wojciecha. Ze względu na brak dokładnej daty w źródłach, historycy określają moment uzyskania praw miejskich na okres między 1238 a 1243 rokiem.
Kiedy Gniezno pełniło funkcję stolicy państwa?
Gniezno pełniło rolę stolicy Polski od co najmniej X wieku aż do 1038 roku. Wtedy, po najazdu czeskiego księcia Brzetysława, Kazimierz Odnowiciel zdecydował się przenieść siedzibę władzy do Krakowa.
W czasie, gdy Gniezno było stolicą, zamieszkiwali tam pierwsi Piastowie, Mieszko I, Bolesław Chrobry i Mieszko II. Miasto stanowiło centrum zarządzania rozległym państwem polskim.
Według dokumentu Dagome iudex z około 991 roku, to właśnie Gniezno było jedynym oficjalnym ośrodkiem władzy w kraju. Mimo że utraciło status stolicy, Gniezno nie straciło na znaczeniu. Przez wieki pozostawało siedzibą prymasa Polski oraz najważniejszym ośrodkiem kościelnym w Polsce aż do XX wieku.
Jakie znaczenie dla miasta ma legenda o Lechu, Czechu i Rusie?
Legenda o Lechu, Czechu i Rusie łączy powstanie Gniezna z mityczną wędrówką trzech słowiańskich braci. Lech, poszukując dogodnego miejsca do osiedlenia, dostrzegł na wzgórzu białego orła na tle zachodzącego słońca. Uznał to za znak i zdecydował, by właśnie tam zbudować gród, który nazwał Gnieznem, nawiązując do słowa „gniazdo”.
Biały orzeł na tle czerwonego nieba stał się symbolem nowo powstałego państwa oraz herbem Polski. Pierwsze wzmianki o tej legendzie pojawiły się w Kronice Wielkopolskiej około 1273 roku, a także w czeskiej Kronice Dalimila z 1319 roku.
Opowieść ta pełniła rolę mitu założycielskiego, podkreślając sakralny charakter Gniezna jako centrum Słowian zachodnich. Do dziś w polskim herbie można dostrzec nawiązanie do tego symbolu i tradycji.
Zjazd gnieźnieński i jego wpływ na historię regionu
Zjazd gnieźnieński miał miejsce w dniach od 7 do 15 marca 1000 roku, gdy cesarz Otton III udał się do Gniezna w ramach pielgrzymki do grobu świętego Wojciecha. Kluczowym rezultatem tego spotkania było ustanowienie metropolii gnieźnieńskiej, bezpośrednio podległej papieżowi. Na jej czele stanął Gaudenty, brat świętego Wojciecha.
W tym samym czasie powołano trzy biskupstwa podporządkowane Gnieznu, które powstały w Krakowie, Kołobrzegu oraz Wrocławiu. Otton III wyraził też poparcie dla koronacji Bolesława Chrobrego, zakładając mu na głowę cesarski diadem.
Zjazd ten zdecydowanie wzmocnił pozycję Polski w Europie, a Gniezno stało się ważnym ośrodkiem kościelnym całego kraju. Dzięki temu wydarzeniu państwo polskie zyskało nie tylko prestiż, ale i nowe instytucje kościelne o znaczeniu ogólnokrajowym.
Koronacje królewskie w historii państwa polskiego
W katedrze gnieźnieńskiej miało miejsce pięć koronacji polskich królów. Pierwszym z nich był Bolesław Chrobry, który przyjął koronę 18 kwietnia 1025 roku, co stanowiło pierwszy w dziejach Polski akt koronacyjny. Kolejni władcy, którzy zostali koronowani w Gnieźnie, to:
- Mieszko II (25 grudnia 1025),
- Bolesław Śmiały (25 grudnia 1076),
- Przemysł II (26 czerwca 1295),
- Wacław II (1300).
Od 1320 roku ceremonia koronacyjna przeniosła się do Krakowa, na Wawel, gdzie swoją koronę otrzymał Władysław Łokietek. W ten sposób Gniezno straciło swoją dotychczasową funkcję jako miejsce koronacji. Rok 2025 będzie szczególny z okazji tysiąclecia pierwszych koronacji, a Gniezno spodziewa się wówczas licznych turystów, którzy przybędą, by uczestniczyć w tych uroczystościach.
Co warto zobaczyć i zwiedzić w Gnieźnie?
W Gnieźnie koniecznie trzeba zobaczyć archikatedrę gnieźnieńską, usytuowaną na Wzgórzu Lecha. To jeden z najważniejszych kościołów w Polsce, miejsce koronacji pięciu królów, a także istotne centrum kultu św. Wojciecha.
Tuż obok świątyni znajdują się słynne Drzwi Gnieźnieńskie, niezwykły romański zabytek z XII wieku, który zachwyca swoim historycznym znaczeniem. Stare miasto z rynkiem, kościołami i zabytkowymi kamienicami tworzy spójną, pełną uroku przestrzeń, gdzie historia spotyka się z codziennością. Ciekawym uzupełnieniem zwiedzania jest Muzeum Archidiecezji Gnieźnieńskiej, gdzie zgromadzono bogate zbiory związane z dziedzictwem sakralnym regionu.
Niedaleko od miasta, około 16 km stąd, warto wybrać się na Ostrów Lednicki. To miejsce, gdzie na wyspie jeziora Lednica znajdują się pozostałości wczesnopiastowskiego grodu, które robią naprawdę duże wrażenie i pozwalają przenieść się do początków państwa polskiego.
Katedra w Gnieźnie jako miejsce koronacji królów i perła gotyku
Katedra Gnieźnieńska, zwana także Archikatedrą Prymasowską Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny i Świętego Wojciecha, to gotycka świątynia wzniesiona na przełomie XIV i XV wieku. Obecna budowla jest już trzecią sakralną konstrukcją stojącą w tym miejscu.
To trójnawowa bazylika z ambitem, otoczona charakterystycznym pierścieniem kaplic. Nad nią dominują dwie wieże, których barokowe hełmy dodają całemu obiektowi wyjątkowego uroku.
W jej wnętrzu znajduje się relikwiarz świętego Wojciecha z XIII wieku, wykonany z pozłacanego srebra, stanowiący ważny zabytek sakralny. Katedra kryje też kryptę, będącą miejscem pochówku arcybiskupów gnieźnieńskich.
Od 1418 aż do 1992 roku arcybiskupowie gnieźnieńscy nosili tytuł Prymasa Polski, który przez wieki reprezentował najwyższą godność kościelną w kraju. Po wejściu na taras południowej wieży, pokonując 239 stopni schodów, można podziwiać rozległą panoramę okolicznych jezior oraz malownicze Pojezierze Gnieźnieńskie.
Gdzie dokładnie znajdują się Drzwi Gnieźnieńskie?
Drzwi Gnieźnieńskie zdobią archikatedrę w Gnieźnie, umieszczone przy wejściu od strony wieży południowej, która dawniej pełniła funkcję głównego wejścia do świątyni. Te dwuskrzydłowe odrzwia wykonano z brązu, wykorzystując technikę wosku traconego w drugiej połowie XII wieku. Lewa część ma wymiary 328×84 cm, natomiast prawa 323×83 cm, a ich grubość waha się od 1,5 do 2,5 cm.
Na osiemnastu kwaterach umieszczono płaskorzeźby ukazujące sceny z życia świętego Wojciecha. Prezentują one kluczowe momenty:
- Od narodzin,
- Przez biskupią misję w Pradze i wyprawę do Prus,
- Aż po męczeńską śmierć oraz przeniesienie relikwii do Gniezna przez Bolesława Chrobrego.
Drzwi Gnieźnieńskie są uznawane za jeden z najważniejszych i najcenniejszych przykładów sztuki romańskiej w Europie.
Z jakich terenów rekreacyjnych i przyrodniczych słynie Gniezno?
Gniezno i jego okolice są częścią Pojezierza Gnieźnieńskiego, znanego z licznych jezior, lasów i rozległych terenów zielonych. W mieście znajduje się Jezioro Winiary o powierzchni 19,5 ha, z plażą oraz malowniczą ścieżką spacerową. Z kolei Jezioro Jelonek, usytuowane blisko centrum, zachwyca widokiem na katedrę z trasy biegnącej wokół jego brzegu.
Nieco ponad 16 km na zachód rozciąga się Lednicki Park Krajobrazowy, powołany do życia w 1988 roku. Ten obszar chroni wyjątkowe otoczenie Jeziora Lednica, które zajmuje aż 339 ha i jest miejscem zachowania pozostałości po wczesnopiastowskim grodzie.
Wokół jezior funkcjonują wypożyczalnie sprzętu wodnego, takie jak:
- Rowery wodne,
- Kajaki,
- Łodzie.
To umożliwia aktywny wypoczynek na wodzie. Lasy administrowane przez Nadleśnictwo Gniezno są przecięte licznymi szlakami pieszymi i rowerowymi, sprzyjającymi wycieczkom na świeżym powietrzu. Dodatkowo, w trakcie wakacyjnych weekendów kursuje Gnieźnieńska Kolej Wąskotorowa na trasie Gniezno Wąskotorowe – Jelonek, liczącej około 3 km, co stanowi ciekawą propozycję na spokojną i malowniczą wycieczkę.
Jak zaplanować podróż i sprawne zwiedzanie Gniezna?
Do Gniezna najłatwiej dotrzeć pociągiem z Poznania, podróż trwa około 45-50 minut, a połączenia są dostępne przez cały dzień. Dworzec PKP przy ulicy Dworcowej 7 bezpośrednio sąsiaduje z dworcem autobusowym, co znacznie ułatwia przesiadki między tymi środkami transportu. Podróż samochodem z Poznania to około 50 km trasy autostradą A2, natomiast z Warszawy to już około 280 km.
Główne atrakcje, takie jak katedra, rynek czy Muzeum Archidiecezji, mieszczą się na Wzgórzu Lecha i w jego okolicy, w samym centrum miasta. Zwiedzanie piesze zwykle zajmuje od 3 do 5 godzin, ale dla tych, którzy chcą urozmaicić czas, dostępna jest Gnieźnieńska Kolej Wąskotorowa, kursująca latem i oferująca niecodzienny sposób poznania okolicy. W mieście działają również wypożyczalnie rowerów, które umożliwiają wygodne odkrywanie Pojezierza Gnieźnieńskiego na dwóch kółkach.
Cykliczne festiwale i wydarzenia kulturalne
Gniezno regularnie gości kilka ogólnopolskich imprez kulturalnych, które na stałe wpisały się w kalendarz wydarzeń miasta. Najważniejszym z nich jest festiwal kultury słowiańskiej koronacja królewska, odbywający się corocznie w lipcu, a w 2025 roku zaplanowany na 18-20 lipca. To wydarzenie organizowane jest bez przerwy od 2000 roku i przyciąga licznych uczestników.
Tuż po nim, pod koniec lipca, tradycyjnie odbywa się średniowieczny weekend muzyczny grajek, którego dziewiątą edycję w 2025 roku zaplanowano na 25-27 lipca. To idealna okazja, aby zanurzyć się w dawnej atmosferze muzyki i średniowiecznych tradycji.
Wiosną, wokół 23 kwietnia, kiedy obchodzimy dzień świętego Wojciecha, od 1994 roku Gniezno organizuje konkurs piosenki chrześcijańskiej adalbertus. To wydarzenie, połączone z jarmarkiem świętowojciechowym, stanowi ważny element lokalnego kalendarza kulturalnego.
Latem zaś trwa królewski festiwal artystyczny, który od czerwca do końca sierpnia oferuje szeroki wachlarz atrakcji, od koncertów, przez spektakle teatralne, aż po wystawy. To czas, kiedy miasto tętni życiem i sztuką w różnych formach.
Rok 2025 jest wyjątkowy, ponieważ świętujemy millenium pierwszych koronacji królewskich. Ta rocznica nadaje wszystkim wydarzeniom szczególną rangę, podkreślając ich historyczne znaczenie.
Funkcjonowanie i finanse urzędu gminy Gniezno
Urząd Miejski w Gnieźnie opracował budżet na 2025 rok, który zakłada dochody na poziomie 419 mln zł, przy jednoczesnych wydatkach sięgających 445 mln zł. Planowany deficyt wynosi więc 26 mln zł.Na inwestycje przeznaczono ponad 56 mln zł, w tym między innymi zakup pięciu nowych autobusów elektrycznych za 13,5 mln zł. Niemal 10 mln zł tej kwoty pochodzi z dofinansowania zewnętrznego. Dodatkowo na modernizację boiska hokejowego przewidziano 2 mln zł. Łączna wartość środków pozyskanych z zewnątrz, takich jak dotacje i dofinansowania, przekracza 37 mln zł. Wszystkie roczne sprawozdania finansowe urząd publikuje w Biuletynie Informacji Publicznej na stronie .
Miasto konsekwentnie stawia na aktywne pozyskiwanie funduszy zewnętrznych, co stanowi klucz do realizacji planów inwestycyjnych, mimo utrzymującego się deficytu strukturalnego.